Kako je olovo regulisano propisima o hemikalijama?

U posljednjih nekoliko mjeseci u javnosti je veoma aktuelna opština Vareš u Bosni i Hercegovini zbog potvrđenog prisustva olova kod testiranog stanovništva. Olovo je detektovano i kod djece mlađe od šest godina, pa bi ova situacija mogla da preraste u ozbiljnu zdravstvenu krizu.

Iako nadležni još uvijek utvrđuju tačan izvor kontaminacije, vrši se ispitivanje prisustva olova u vodi za piće, hrani, vazduhu, zemljištu i drugim uzorcima.

Zašto je olovo opasno i da li postoje bezbjedne koncentracije?

Olovo je teški metal koji štetno djeluje na različite sisteme organa. Neurotoksičan je, dovodi do pojave anemije, ali i poremećaja rada srca, jetre i bubrega. Akumulira se u organizmu i ostaje deponovano u kostima desetinama godina. Tokom trudnoće oslobađa se iz kostiju, i putem krvotoka dospijeva u sve organe ploda koji su fazi razvoja.

Posebno su opasni efekti olova na mozak ploda, a neki slučajevi mentalne retardacije djece pripisuju se upravo izlaganju olovu u majčinoj utrobi. Smatra se da 1 μg/dl olova u krvi djeteta smanjuje koeficijent inteligencije za 0,25 jedinica.

Zbog svega navedenog, smatra se da ne postoji bezbjedan nivo izloženosti olovu – ni jedna koncentracija izmjerena u krvi nije bezbjedna. Ipak, danas uglavnom ne govorimo o akutnim trovanjima, već o štetnim posljedicama dugotrajnog izlaganja olovu.

Kako smo izloženi olovu?

Upotreba olova u sistemima vodosnabdijevanja potiče još iz rimskog perioda, a u prošlom vijeku intenzivno je korišteno u različitim industrijskim sektorima. Bilo je neizostavni aditiv u benzinu, ali i sastojak različitih boja.

Iako je u mnogim granama danas ograničeno ili zabranjeno, i dalje je prisutno u životnoj sredini pa i u ljudskom organizmu. Smatra se da ne postoji osoba koja tokom svog života nije bila izložena olovu.

Svjetska zdravstvena organizacija redovno organizuje Međunarodnu sedmicu prevencije trovanja olovom, priprema edukativne materijale i sprovodi različite kampanje. Neke od materijala možete pogledati i na stranici Ministarstva zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske, sekcija Zanimljivosti.

Kako je olovo regulisano?

U Evropskoj uniji su promet i upotreba olova strogo ograničeni Aneksom XVII REACH uredbe. Propisana su ograničenja sadržaja olova u nakitu i drugim proizvodima za opštu upotrebu, uključujući i plastične materijale. Ograničena je upotreba i olovne sačme. Dodatno, zbog svojih štetnih efekata označeno je kao kandidat za uključivanje na listu posebno zabrinjavajućih supstanci (SVHC).

Slične zabrane i ograničenja postoje i za različita jedinjenja olova, posebno karbonata i sulfata koji su korišteni kao pigmenti u bojama. Posebnim propisima ograničena je upotreba ovog metala u električnoj i elektronskoj opremi, a propisane su i granične vrijednosti izloženosti olovu na radnom mjestu.

U Bosni i Hercegovini situacija je standardno neujednačena. U Republici Srpskoj propisana su slična ograničenja kao u Evropskoj uniji:

-        ograničena je upotrebu olova u nakitu i predmetima opšte upotrebe, te karbonata i sulfata olova u bojama – Pravilnik o ograničenjima i zabranama hemikalija,

-        olovo je kandidat za uključivanje na spisak posebno zabrinjavajućih supstanci – Kandidatski spisak,

-        ograničen je sadržaj olova u električnoj i elektronskoj opremi – Pravilnik o ograničenju upotrebe određenih štetnih supstanci u električnoj i elektronskoj opremi,

-        propisane su granične vrijednosti izloženosti na radnom mjestu – Pravilnik o preventivnim mjerama za bezbjedan i zdrav rad pri izlaganju hemijskim materijama.

Ovakvi propisi još uvijek ne postoje u Federaciji Bosne i Hercegovine. Olovo i njegova jedinjenja nalaze se na Listi otrova koji se mogu stavljati u promet u Federaciji Bosne i Hercegovine, što znači da je za njihov promet potrebna dozvola. Dodatno, odlukom o zabrani odnosno ograničenju uvoza, proizvodnje, prometa i upotrebe određenih opasnih industrijskih hemikalija u Federaciji Bosne i Hercegovine („Službene novine Federacije BiH“, br. 52/16 i 47/19) zabranjena je upotreba tetraetil- i tetrametil-olova u opštoj upotrebi.

Slučaj Vareš pokazuje koliki je značaj regulisanja opasnih hemikalija. Čak i kada se uvedu određene zabrane, problem nastao dugogodišnjom primjenom nekih hemikalija ne može se riješiti odmah. Ali to je siguran (i jedini) put za smanjenje izloženosti narednih generacija.

Ako imate pitanja u vezi sa statusom drugih opasnih hemikalija, pišite mi na nina.pajovic@bens-consulting.eu.