Ograničenja PFAS jedinjenja u pjenama za gašenje požara

Da li ste čitali o tome kako su se neki političari iz EU testirali na prisustvo PFAS jedinjenja u krvi? Rezultat je pokazao da se u krvi svih od 24 testirana političara nalaze PFAS jedinjenja. Kod polovine analiziranih prisutne koncentracije su na nivou onih koji dovode do štetnih efekata po zdravlje.

PFAS (per- i polifluoroalkilne supstance) su velika grupa sintetičkih hemikalija koje su otporne na vodu, masnoće, mrlje, visoke temperature i koroziju. Iako su ovo poželjne osobine koje omogućavaju širok spektar namjena, postoji i loša strana zbog koje je potrebno strogo regulisanje ovih supstanci.

U tu svrhu, u Evropskoj uniji je nedavno usvojena izmjena REACH uredbe koja propisuje ograničenje upotrebe PFAS supstanci u pjenama za gašenje požara.

PFAS grupa obuhvata hiljade različitih hemikalija, a najpoznatije supstance iz ove grupe jedinjenja su PFOA, PFOS, PFHxS, kao i drugi duži ili kraći PFAS. Zbog svoje hemijske strukture, posebno jakih C‑F (ugljenik-fluor) veza, PFAS supstance se vrlo sporo razgrađuju u životnoj sredini. Zbog ovih osobina često ih nazivamo „vječnim hemikalijama“.

Pogledajmo zajedno šta propisuje novo ograničenje PFAS supstanci u EU i zašto je ono važno.

Uredbom Komisije (EU) 2025/1988 od 3. oktobra 2025. godine dopunjen je Prilog XVII Uredbe (EC) br. 1907/2006 (REACH uredba) u pogledu upotrebe per‑ i polifluoroalkilnih supstanci (PFAS) u pjenama za gašenje požara. Uredba stupa na snagu 23. oktobra.

Usvojeno ograničenje podrazumijeva da od 23. oktobra 2030. godine neće biti dozvoljeno stavljanje na tržište ili korišćenje pjena za gašenje požara koje sadrže PFAS u koncentraciji jednakoj ili većoj od 1 mg/L za zbir svih PFAS.

Definisani su različiti prelazni periodi za određene sektore ili namjene gdje tehnička zamjena nije odmah moguća (npr. civilno vazduhoplovstvo ili naftne platforme). Ograničenja se neće primjenjivati ni na specifične PFAS supstance za koje su već propisana ograničenja upotrebe (npr. PFOS i PFOA).

Propisani su i drugi uslovi za upotrebu pjena za gašenje požara koji sadrže PFAS supstance, kao i način obilježavanja neiskorištenih količina i otpada koji sadrži PFAS. Procijenjeno je da je ovakvo grupno ograničenje najprimjerenija mjera za smanjenje rizika od PFAS u pjenama za gašenje požara.

Zanimljivost ovog ograničenja je to što obuhvata cijelu grupu PFAS jedinjenja, što do sada nije bio slučaj. Do sada su regulisana pojedinačna jedinjenja, poput PFAS i PFOA.

Kakvo je stanje sa PFAS supstancama u Bosni i Hercegovini?

Kod nas još uvijek nisu usvojeni propisi koji eksplicitno zabranjuju PFAS u pjenama za gašenje požara kao što je to slučaj u EU. Međutim, postoje zabrane za specifične PFAS supstance.

Pravilnik o ograničenjima i zabranama hemikalija Republike Srpske propisuje ograničenja za PFOS i PFOA supstance, uz definisanje određenih izuzetaka:

• propisan je maksimalan sadržaj PFOS u supstancama, smješama i proizvodima,
• proizvodi sa PFOS koji su se nalazili na tržištu prije oktobra 2010. godine, mogu da se koriste do kraja njihovog životnog ciklusa,
• zabranjeno je stavljanje PFOA kao supstance na tržište od juna 2022. godine,
• PFOA se i dalje može naći u smješama ili proizvodima, ali u određenoj maksimalnoj koncentraciji.

U Federaciji Bosne i Hercegovine PFOS jedinjenja su regulisana Odlukom o zabrani odnosno ograničenju uvoza, proizvodnje, prometa i upotrebe određenih opasnih industrijskih hemikalija u Federaciji Bosne i Hercegovine („Službene novine Federacije BiH“, br. 52/16 i 47/19).

Pošto se propisi o hemikalijama u BiH usklađuju sa EU propisima, možemo očekivati da će u narednom period i kod nas biti usvojene zabrane PFAS jedinjenja u pjenama za gašenje požara.

Važno je: kada proizvodite ili uvozite hemikalije, ili ih koristite u proizvodnji drugih proizvoda, provjerite njihov status. Zabrane i ograničenja uglavnom imaju definisane primjerene prelazne periode, što vam omogućava da blagovremeno planirate vaše aktivnosti sa hemikalijama.

Ako vam treba pomoć prilikom provjere statusa neke hemikalije, javite mi se na nina.pajovic@bens-consulting.eu.